حق ریشه چیست ؟
در حقوق ايران عقودي بنام مزارعه و مساقات وجود دارد . در اين عقود چون زارع ريشه کشت خود را با اجازه مالک در زمين وي ايجاد نموده ، لذا ريشه موجود در زمين متعلق به زارع در نظر گرفته مي شود حتي بعداز اتمام عقد ، اين ريشه حقي را براي زارع درزمين مالک ايجاد مينمايد که اصطلاحاً بدان حق ريشه ميگويند.
در اغلب نقاط ايران زارع متصرف زمين به حكم عرف و عادت از بعضي از حقوق تصرف بهره مند است. این حقوق عموما به نام حق ریشه و یا در اصطلاح محلي در آذربايجان جور در بعضي از نقاط اطراف تهران قراپشك در مازندران حق تبرتراشي و كارافه و یا در نقاط مختلف به اسامی مختلفی مثل : حق زارعانه ، حق سرقفلی زراعت ، حق نسق ، حق آباداني ، حق بنه ، حق آب و گل ، حق تصرف ، حق كسب و پيشه زراعي و.......ناميده مي شود . اين حق زارعانه مشابه همان حق سرقفلي است كه در تجارت به كار مي رود.
از نظر قانون و عرف اين حق براي صاحبان آن به رسميت شناخته شده و ضمن اينكه مورد حمايت قوانين جاري كشور مي باشد ، قابل به ارث رسيدن به ورثه نيز مي باشد .
زارعي كه صاحب حق ريشه است در زماني كه به هردليل ملك را ترك مي نمايد ، بايد به حق خود برسد . مثلا اگر مالك اقدام به فروش ملك خود نموده و يا اگر ملك بايد براي اجراي طرح هاي دولتي توسط دولت تملك شود و يا به هر دليل ديگر ... حق ريشه زارع بايد ارزيابي شده و به زارع صاحب حق پرداخت گردد . ميزان حق ريشه در صورت عدم توافق بين مالك و زارع ، توسط خبرگان يا كارشناسان ارزيابي و تعيين مي شود .
عوامل موثر در ارزيابي حق ريشه كشاورزي :
فرمول تعريف شده اي براي ارزيابي حق ريشه نداريم و اصولا به نظر نميرسد ارزيابي حق ريشه فرمول پذير باشد . تعيين و پرداخت حق ريشه بيشتر از طريق توافق بين زارع و مالك و كسب رضايت از زارع صورت ميگيرد ولي در صورتي كه كار به قضاوت و محكمه كشيده شود ، كارشناسان با در نظر گرفتن عوامل متعددي كه اهم آن شامل موارد ذيل است نسبت به تعيين حق ريشه اقدام مي نمايند :
1- مدت زمان و دوران تصرف ملك توسط زارع يا زمان زراعت و غرس درخت
و غيره ۲ ـ كيفيت و چگونگي آباداني و اقدامات عمراني زارع در
زمين كشاورزي 3 -نحوه تقسيم عرفي محصول بين مالك و زارع در دوران
تصرف 4- كيفيت و كميت بكارگيري عواملي نظير، بذر، كود، وجين، آبياري
و برداشت و سهم هر كدام اعم از متصرف يا مالك 5- توجه به حقوق
ناشي از قوانين نظير اصلاحات اراضي، كشت موقت، تصرف و غيره 6- كميت و
كيفيت سرمايه گذاري كشاورز يا متصرف يا مستاجر در محل كار نظير، تسطيح،
خاك برداري، حفره، چاه و غيره و هزينه هاي انجام خدمات مربوط 7-
اجاره ساليانه املاك و عرف اجارات در منطقه 8- عواملي كه با توجه به
عرف و عادت و قرارداد طرفين بايد مورد توجه قرار گيرد 9- مديريت و سهم
مالك در اداره كردن ملك كشاورزي و مزرعه ۱۰ - بررسي در سوابق وجود
يا عدم وجود توافقات گذشته بين مالك و زارع ۱۱ - نقش زارع در حفاظت و
نگهداري ملك از تعرضات در طول دوران گذشته حضور زارع در ملك . ۱۲ -
موقعيت مكاني ملك و اهميت منطقه از نظر توليدات كشاورزي ۱۳ - وضعيت و
موقعيت ملك در زمان حاضر با توجه به تحولات سريع سالهاي اخير در امور
مربوط به ارزش املاك كشاورزي ۱۴ - نحوه حضور و يا عدم حضور مالك در
دوران تصرف ملك توسط زارع و توجه به ساير عوامل موثر حسب مورد
.......
با توجه به نكات ياد شده و بر اساس تجربياتي كه وجود دارد ميزان حق ريشه اي كه كارشناسان براي زارع در پرونده هاي مختلف حسب مورد و با توجه به عوامل فوق الذكر تعيين ميكنند بين حداقل ۲۰ درصد و حداكثر ۵۰ درصد از ارزش روز زمين مي باشد و بر حسب اينكه چه ميزان از عوامل فوق در تعيين حق ريشه دخيل بوده اند ميزان حق ريشه نوسان دارد .
سیدفرشید غزنینی هاشمی