تا كنون بسياري از شهرهاي كشور از نعمت گاز طبيعي بهره مند شده اند و همواره بر تعداد اين شهرها افزوده مي شود.امّا متاسفانه هر از چند گاهي شاهد اخبار متأثركننده اي مبني بر گاز گرفتگي و يا خفگي بر اثر استنشاق گازهاي سمّي هستيم ، حوادثي كه با اقداماتي آسان و بدون هزينه قابل پيشگيري مي باشند .

بايد توجّه داشته باشيم كه با افزايش آگاهي در اين زمينه و با بكار گيري اقداماتي چند ، براحتي مي توانيم اين خطر بالقوه را از خود و افراد خانواده خود ، دور كنيم .به همين دليل و با اميد آشنايي بيشتر  خوانندگان محترم با علت و عوامل گاز گرفتگي و ايجاد خفگي ناشي از آن ،همچنين ارايه راه كارهايي جهت به حداقل رساندن اين حوادث ناگوار ، اين مقالــــــــه تقديم مي گردد.

اكسيژن  عنصرحياتي است كه زندگي موجودات زنده صد در صد به آن وابسته است . (O2)هواي پيرامون ما داراي 21  درصد اكسيژن و 78  درصد نيتروژن است ، ساير گازها فقط يك درصد باقيمانده هوا را تشكيل مي دهند .                                                                     

فشار اكسيژن درهواي خشك برابر با 160 ميلي متر جيوه (حدود 21 درصد حجمي هوا ) و فشار )در اين هوا برابر با 0.3 ميلي متر جيوه ( يعني حدود 0.04  درصدCO2گاز دي اكسيد كربن ( حجمي هوا )مي باشد.                                                                                             

هرفرد با لغي در دقيقه بطور متوسط 12 تا 15 بار تنفس مي كند و در هر بار تنفس نيم ليتر هوا را  وارد ريه هاي خود مي نمايد ، يعني بطور متوسط حدود 6 تا 8 ليتر هوا در دقيقه وارد بدن  مي شود ، كه از اين حجم هوا حدود 250 ميلي ليتر ا كسيژن در دقيقه جذب خون مي شود ، و در هر دقيقه بطور متوسط حدود 200 ميلي ليتر گاز دي اكسيد كربن از بدن به محيط پس داده ميشود.

با يك حساب ساده مشخص مي شود كه براي تنفس يك فرد بالغ در طول مدت يك شب تا صبح  (تقريباً حدود 12 ساعت ) به پنج متر مكعب هواي تازه نياز مي باشد.   60*12 = 720دقيقه از شب تا صبح  720 * 7 = 5040 ليتر هوا مورد نياز در اين مدت (حدود 5 متر مكعب )

در فصل هاي گرم  كه از وسايل گرمازا خصوصاً بخاري استفاده نمي شود ،هواي موجود در يك اتاق سه در چهار با ارتفاع سه متر ، براي تنفس  راحت بيش از هفت نفر ( فقط از نظر درصد گازهاي تنفسي ) كافي مي باشد .  اما با شروع فصل سرما و روشن نمودن وسايل گرمازا ، خصوصاَ بخاري هاي گاز سوز ، معادلات فوق به گونه اي ديگر تغيير مي يابند . با توجه به اين كه هر بخاري گاز سوز مي تواند حد اقل به اندازه حدود  ده نفر اكسيژن مصرف كند ، از فشار گاز اكسيژن در اين شرايط ، به سرعت كاسته مي شود .

كاهش فشار گاز اكسيژن بر حسب ميليمتر جيوه  با سپري شدن زمان در يك اتاق سه در چهاركه دو نفر در آن تنفس ميكنند و يك بخاري گاز سوز روشن باشد بايددر نظر داشت كه قدرت حل شدگي گاز دي اكسيد كربن در خون حدود بيست برابر بيشتر از قدرت حل شدگي اكسيژن است.                                                           

از طرف ديگر هر گاه فشار گاز اكسيژن كه درحالت عادي برابر با 160 ميلي متر جيوه (حدود 21 در صد حجمي هوا ) است به حدود 60 ميلي متر جيوه (حدود 7  درصد حجمي هوا )كاهش يابد ، تغييرات شديد و خطر آفرين در تنفس ايجاد مي شود .

  وهرگاه فشار گاز دي اكسيد كربن كه در حالت عادي برابر با 0.3 ميلي متر جيوه ( برابربا 0.04 درصد حجمي هوا)است به بالاتر از 50 ميلي متر جيوه (حدود 7 درصد حجمي هوا )افزايش يابد تغييرات بسيار شديد و افزايش فشار گاز دي اكسيد كربن  بر حسب ميليمتر جيوه  با سپري شدن زمان در يك اتاق سه  در چهار كه هفت نفر فرد بالغ در آن تنفس مي كنند ولي بدون روشن بودن هر گونه وسايل گرمازاي گاز سوز بنا بر آنچه گفته شد : اگربه هر دليلي فشار گاز دي اكسيد كربن در هواي محيط افزايش يابد و يا از فشار گاز اكسيژن كاسته گردد ، مشكلات جدي تنفسي ،خفگي و مــــــــرگ ، مي تواند اتفاق بيافتد .

افزايش و تجمع  گاز دي اكسيد كربن در بدن كه اصطلاحاً به آن هيپركاپني گفته مي شود ،مي تواند باعث ضعف عمومي سيستم عصبي مركزي از جمله مركز كنترل تنفس شده ، سردرد ، اغتشاش شعور(كانفيوژن ) ، كٌما و حتي مـــــــرگ را به دنبال داشته باشد.

بايد دانست  خفگي و گاز گرفتگي هميشه  ناشي از افزايش گاز دي اكسيد كربن و يا كاهش گاز اكسيژن درهواي محيط نيست ،بلكه گاهي اوقات خفگي و گاز گرفتگي ناشي از استنشاق گازهاي سمّي مي باشد. يكي از خطرناك ترين اين گازها كه مي تواند سبب مسموميت تنفسي و مرگ گردد ، گاز مونواكسيد كربن مي باشد.

اگر چه امروزه با بكارگيري گازطبيعي كه فاقد مونواكسيد كربن است ،از شيوع خفگي و مسموميّت تنفسي با اين  گاز كاسته شده است ،امّا بايستي درنظر داشت حدود ۰۶/۰ حجم گازهاي خارج شده از اگزوز ماشينهاي بنزيني را گاز مونواكسيد كربن تشكيل مي دهد .

مونواكسيد كربن گازي سمّي ،بي رنگ و بي بو مي باشد كه از سوختن ناقص كربن حاصل مي گردد . چنانچه مي دانيد سلول هاي بدن براي تداوم حيات و انجام سوخت و ساز به اكسيژن نياز دارند و كار انتقال اكسيژن به سلول هاي بدن توسط هموگلوبين خون انجام مي شود . علّت سمّي بودن گاز مونواكسيد كربن اين است كه ميل تركيبي هموگلوبين با آن حدود 2۵0 برابر بيشتر از ميل تركيبي هموگلوبين با اكسيژن است .

وقتي گاز مونواكسيد كربن با هموگلوبين تركيب شود تشكيل مونوكسي كربوهموگلوبين  مي دهد و بدين ترتيب قدرت انتقال اكسيژن از هموگلوبين گرفته مي شود .

زماني كه فشار گاز مونو اكسيد كربن در هوا به حدود ۴/۰ ميلي متر جيوه برسد ساختن مونوكسي كربو هموگلوبين به طور فزاينده اي شروع مي شود ، (يعني حدود بيست ليتر گاز مونواكسيد كربن  در يك اتاق سه در چهار با ارتفاع سه متر كافي است تا ساختن مونوكسي كربو هموگلوبين شروع شود.)

فشار گاز مونواكسيد كربن درهوا و مدّت زماني را كه فرد در تماس با آن مي باشد ، تعيين كننده بروزعلايم و شدّت مسموميّت تنفسي خواهد بود .

بايستي در نظر داشت كه مسموميّت با گاز مونواكسيد كربن ، بدون تغيير در تعداد تنفّس اتفاق افتاده وبا علايم تهوع و سر درد همراه مي باشد .

در مسموميّت با اين گاز رنگ قرمز روشن گيلاسي كه مربوط به مونوكسي كربو هموگلوبين است ،درپوست و مخاط و زيرناخن فرد مصدوم ديده مي شود .

هرگاه حدود 70 تا80 درصد هموگلوبين بدن با مونواكسيد كربن تركيب شود ، ‹‹ مــــــرگ ››  اتفاق مي افتد.

نكته قابل توجّه اين است كه تماس مزمن و طولاني مدّت با گاز مونواكسيد كربن حتي در مقادير و دوزهاي كمتر از دوز كشنده نيز مي تواند سبب آسيب ديدگي مغز و بروز تغييرات ذهني و گاهي نيز ايجاد حالتي شبيه به پاركينسون شود.

اگر چنانچه كسي با گاز مونواكسيد كربن دچار مسموميّت شده باشد ،بايستي سريعاً او را از محيط آلوده به اين گاز ،خارج نموده و در تماس با هواي آزاد گذاشت ، در مسموميّت هاي شديد لازم است به مصدوم تنفس مصنوعي داده شود و درصورت امكان تنفس با اكسيژن بر تنفس با هواي آزاد ،ارجعيّت دارد .

 پيشگيري از گاز گرفتگي

با توجّه به مباحثي كه مطرح شد ، به منظور جلوگيري از گاز گرفتگي و به حد اقل رساندن احتمال اين خطر ، پيشنهاد مي شود :

1_ اتومبيل خود را به گونه اي در پارگينگ قرار دهيد كه خروجي اگزوز آن رو به بيرون پاركينگ باشدو زماني كه مي خواهيد آن را روشن نماييد ،ابتدا درب پاركينگ را به طور كامل باز كنيد .

از روشن كردن اتومبيل در فضاي محدود و سر بسته كه تهويه مناسبي ندارد ، خودداري كنيد .

به ياد داشته با شيد روشن گذاشتن اتومبيل فقط درپاركينگي مجاز است كه محصور نبوده و از هر طرف با هواي آزاد درارتباط باشد . بنابراين اگرمي خواهيد در هنگام روشن گذاشتن اتومبيل به پاره اي از كارهاي آن (از جمله : سنجش و كنترل  روغن ترمز ، بررسي وضعيّت لاستيك ها ، انجام برخي تعميرات جزيي ، شستن و خشك كردن اتومبيل ، جارو زدن آن و ....) رسيدگي كنيد ، ابتدا بايد اتومبيل را ا ز پاركينگ خارج نماييد .

2 _ اگر براي گرم نمودن منزل از شوفاژ استفاده مي كنيد ، دقّت داشته باشيد كه موتورخانه از تهويه مناسبي برخوردار بوده و هواي موتورخانه از هيچ طريقي در ارتباط با هواي محل سكونت شما نباشد .

به خاطر داشته باشيد كه خوابيدن در اتاقي كه هواي آن به طريقي  در ارتباط باهواي موتورخانه است ،بسيار خطرآفرين بوده و مي تواند مرگ آور باشد.

3 _ اگراز بخاري هاي گاز سوز براي گرم نمودن منزل خود استفاده مي كنيد ، در نظر داشته باشيد :

اولاً بخاري هايي كه مورد استفاده قرار مي دهيد كاملاً استاندارد باشد ،شعله يك بخاري استاندارد در حالت كم ،متوسط و زياد كاملاً آبي مي سوزد ، همچنين يك بخاري استاندارد بايستي داراي ترموكوبل سالمي نيز باشد . زماني كه به هر دليل گاز قطع شود و بخاري خاموش گردد ، ترموكوبل سرد شده و مسير عبور گاز را به طور كامل مسدود مي نمايد . زماني كه ترموكوبل سالم باشد در روشن نمودن بخاري حتماً حدود بيست تا سي ثانيه بايستي فشار دست روي شير بخاري باقي بماند تا بتوان شعله اصلي را روشن نموده و با بر داشتن فشار دست از روي شير ، بخاري خاموش نگردد.

دوماً هرگز از بخاري هاي گازسوز بدون دودكش در منزل استفاده ننماييد ، در واقع اين بخاري ها براي فضاهاي عمومي كه تردد زياد داشته و جريان آزاد هوا هميشه برقرار باشد ، طراحي شده اند ، نه براي فضاي محدود و سر بسته منزل .

سوماً بر روي دودكش بخاري درپشت بام منزل از كلاهك هاي استاندارد استفاده نماييد ، كلاهك بايد به گونه اي باشد كه درهنگام وزش باد ، گاز هاي خروجي از دودكش را به درون دودكش و از آنجا به درون بخاري بازگشت ندهد.

چهارماْ براي اتصال بخاري به دودكش از لوله ها و زانوهايي كه از ورق گالوانيزه ساخته شده باشد ، استفاده نماييد . اتصال زانو ها و لوله ها به همديگر و به بخاري و دودكش بايستي كامل و بدون درز باشد . استفاده از لوله هاي آلومينيومي فنري ( خرطومي ) به هيچ عنوان توصيه نمي شود ، چراكه اين لوله ها در حرارت بالا خاصيّت خود را از دست داده و به راحتي سوراخ مي شوند ، در ضمن اتصال اين لوله هاي فنري به بخاري و دودكش ، اتصال ضعيف و غير قابل اعتمادي مي باشد .

پنجماًهميشه سعي نماييد با شروع فصل سرما ، كه مي خواهيد از بخاري هاي گاز سوز استفاده نماييد ، شيشه بالاي درب اتاق ها راخارج نماييد تا ارتباط هوايي بين تمام اتاق هاي منزل وهال و آشپزخانه ، از اين طريق فراهم شود.

 ششماْ از همه مهم تر اينكه سعي كنيد دراتاقي كه يك بخاري گازسوز روشن است ، حتماً يكي از پنجره ها ي اتاق را به اندازه يك سانتي متر باز بگذاريد . اين كار اجازه مي دهد گازهايي كه از لحاظ تنفسي براي شما مضر هستند از اتاق خارج شده و اكسيژن لازم براي سوختن مناسب بخاري و تنفس سالم تر شما ، از طريق هواي آزاد فراهم شود . اين كار تقريباً شما را از گاز گرفتگي ايمن نموده و از آسيب رسيدن مزمن و دراز مدّت به سيستم مغز و اعصاب نيز جلوگيري مي كند .

نكات و توصيه هاي فوق را به دقت به كار بريد تا ضمن برخورداري از نعمت گاز شهري ، هرگز شاهد گاز گـرفتگي و خـفگي عزيزانمان نباشيم .